Magazyn energii 20 kwh na ile starcza?

Zastanawiasz się, na ile starcza magazyn energii 20 kWh i czy taka pojemność ma sens w Twoim domu albo firmie. Chcesz wiedzieć, ile godzin realnie pociągnie bez sieci, jak to policzyć i czy inwestycja się zwróci. Z tego tekstu dowiesz się, jak działa taki magazyn, jak liczyć czas pracy, jakie daje oszczędności i kiedy warto postawić właśnie na 20 kWh.

Co to jest magazyn energii 20 kWh?

Magazyn energii 20 kWh to akumulator (najczęściej litowy), który gromadzi nadwyżki prądu z instalacji fotowoltaicznej i oddaje je później, gdy nie ma produkcji z PV lub prąd z sieci jest droższy. Liczba 20 kWh oznacza pojemność nominalną – teoretyczną ilość energii, którą bateria może zmagazynować w idealnych warunkach. Jeden ważny detal: 1 kW to moc (chwilowe obciążenie), a 1 kWh to energia zużyta lub zmagazynowana w czasie jednej godziny przy mocy 1 kW, więc bateria 20 kWh może zasilać odbiornik 2 kW przez około 10 godzin albo 5 kW przez około 4 godziny.

W każdym takim systemie ogromną rolę gra BMS i inwerter. BMS (Battery Management System) pilnuje napięć, temperatury, prądu ładowania i rozładowania, ogranicza głębokość rozładowania (DoD) i właśnie dlatego nie masz dostępu do całych 20 kWh. Falownik fotowoltaiczny lub inwerter hybrydowy przekształca prąd stały z baterii i paneli na prąd przemienny 230/400 V, synchronizuje się z siecią i decyduje, czy energia idzie do domu, do magazynu, czy do sieci. W nowoczesnych instalacjach nad tym wszystkim czuwa też system smart home, który steruje odbiornikami, pompą ciepła czy ładowaniem samochodu.

W magazynach energii 20 kWh dominują trzy grupy technologii akumulatorowych, każda z innym kompromisem między gęstością energii, żywotnością i bezpieczeństwem:

• Li-Ion – wysoka gęstość energii, kompaktowe wymiary, dobra sprawność, ale mniejsza odporność na przegrzanie i nieco krótsza żywotność niż LiFePO4.
• LiFePO4 – niższa gęstość energii (większa obudowa), za to bardzo wysoka trwałość (często 6000–8000 cykli), stabilna praca i wysoki poziom bezpieczeństwa termicznego.
• Baterie przepływowe – stosowane raczej w większych systemach, duża żywotność i łatwość skalowania, ale wyższy koszt i większe gabaryty przy tej samej pojemności.

Warto zwrócić uwagę na parametry, które będą się pojawiały w dalszych wyliczeniach i ofertach:

• typowa moc rozładowania ciągłego dla magazynu energii 20 kWh to zwykle około 3–10 kW,
• pojemność użytkowa to najczęściej 80–90% pojemności nominalnej, czyli:
  – 20 kWh nominalne → około 16 kWh przy DoD 80%,
  – 20 kWh nominalne → około 18 kWh przy DoD 90%.

W dalszej części przy obliczeniach czasu pracy przyjmujemy z reguły 20 kWh brutto, 16 kWh pojemności użytkowej (DoD 80%) i sprawność cyklu 90–95% jako typowy zakres dla domowych systemów.

Na ile starcza magazyn energii 20 kWh?

Najprościej policzysz to w kilku krokach: najpierw przechodzisz z pojemności nominalnej do pojemności użytkowej (netto), później uwzględniasz sprawność systemu, a na końcu dzielisz energię dostępną przez średnie obciążenie. Załóżmy, że masz magazyn 20 kWh brutto, producent dopuszcza rozładowanie do 10% i ładowanie do 90%, więc realnie korzystasz z 16 kWh. Jeżeli sprawność całego układu (ładowanie + rozładowanie + inwerter) wynosi 90–95%, to do dyspozycji masz około 14,4–15,2 kWh energii. Przy średnim obciążeniu 1 kW oznacza to około 14,5–15 godzin pracy, przy 2 kW około 7–7,5 godzin, przy 0,6 kW nawet dobę.

Do obliczeń używasz prostego wzoru zapisane w formie tekstowej: Czas (h) = dostępna energia (kWh) / średnie obciążenie (kW). Jeżeli założysz, że Twoje średnie zużycie nocne to 0,8 kW, a dostępna energia netto z magazynu wynosi 15 kWh, wychodzi około 18–19 godzin podtrzymania. Przy dziennym zużyciu około 15–20 kWh magazyn energii 20 kWh daje zwykle 1 dzień pełnej autonomii przy rozsądnym gospodarowaniu energią.

• Na to, na ile starcza magazyn energii 20 kWh, wpływają: dzienne zużycie, profil godzinowy (kiedy używasz prądu), moc rozładowania baterii, sprawność systemu, samorozładowanie, warunki pogodowe i produkcja z PV oraz sezonowość.

Scenariusze użycia i praktyczne czasy pracy

Żeby odpowiedzieć, czy magazyn energii 20 kWh sprawdzi się w Twoim przypadku, musisz przyjąć kilka stałych założeń. Najczęściej zakłada się, że pojemność nominalna to 20 kWh, a pojemność użytkowa (netto) to około 16 kWh przy rozładowaniu do 10% i ładowaniu do 90%. Do obliczeń przyjmujemy sprawność cyklu ładowanie–rozładowanie z inwerterem około 90–95% oraz liczymy czas pracy w godzinach i dniach, dzieląc energię dostępną (w kWh) przez średnie obciążenie wyrażone w kW. W scenariuszach z fotowoltaiką ważne jest też, ile energii z PV zużywasz na bieżąco w dzień, a ile trafia do baterii i ewentualnie do sieci.

Każdy konkretny scenariusz, czy to domowy, czy firmowy, powinien mieć kilka obowiązkowych elementów: dane wejściowe o zużyciu, moc i produkcję instalacji PV, podział energii na zużycie bezpośrednie i ładowanie baterii oraz wynik w godzinach i dniach. Wtedy widzisz czarno na białym, ile realnie daje Ci magazyn energii 20 kWh w Twoich warunkach, a nie na papierze.

• Każdy scenariusz opiera się na: profilu zużycia (kWh/dzień i kW w szczycie), parametrach PV (kWp i kWh/dzień), podziale energii na autokonsumpcję, ładowanie baterii i eksport do sieci oraz wyniku w godzinach i dniach zasilania.

Scenariusz 1 gospodarstwo domowe – jak długo wystarcza?

Wyobraź sobie typowy dom jednorodzinny, czteroosobową rodzinę i instalację fotowoltaiczną 10 kWp. Według statystyk GUS średnie roczne zużycie gospodarstwa to około 2500 kWh, ale w domach z PV i pompą ciepła zużycie rośnie. Przyjmijmy więc dom o dziennym zużyciu 20 kWh, z czego 14 kWh w ciągu dnia i 6 kWh w nocy. Instalacja 10 kWp w dobrze nasłonecznionym miejscu produkuje przeciętnie około 40 kWh/dzień w sezonie wiosna–jesień. W ciągu dnia 14 kWh idzie bezpośrednio na zasilanie domu, zostaje 26 kWh nadwyżki. Magazyn energii 20 kWh (16 kWh netto) przy sprawności 90–95% jest w stanie przyjąć około 16–18 kWh. W typowym, słonecznym dniu z tych 26 kWh nadwyżki około 16 kWh ładuje baterię, a pozostałe 8–10 kWh trafia do sieci lub np. do ładowania samochodu elektrycznego.

Nocne zużycie domu to przyjęte 6 kWh. Jeśli magazyn dysponuje energią netto około 15 kWh (16 kWh użytkowej przy 93–94% sprawności), to bez problemu pokrywa całą noc, a zostaje spory zapas. Gdyby przez kilka dni nie było produkcji z PV (np. awaria instalacji lub długi zanik sieci), to przy dziennym zużyciu 20 kWh i baterii 15 kWh netto masz około 0,75 dnia pełnego zasilania. Ale jeśli w trybie awaryjnym ograniczysz się do podstawowych odbiorników i zejdziesz z zużyciem do 8–10 kWh/dzień, magazyn energii 20 kWh wystarczy nawet na 1,5–2 dni komfortowego funkcjonowania, zanim będziesz musiał wspomóc się siecią lub agregatem.

Różnice między latem a zimą są odczuwalne. Latem 10 kWp potrafi wyprodukować nawet 50 kWh/dzień, więc nadwyżek starczy i na pełne naładowanie magazynu, i na dodatkowe zużycie (basen, klimatyzacja, ładowanie auta). Zimą produkcja potrafi spaść do 10–15 kWh/dzień, wtedy ten sam magazyn 20 kWh służy głównie do spłaszczania dobowych wahań i zabezpieczania wieczornych szczytów, a nie do wielodniowej autonomii.

• W obliczeniach dla domów warto uwzględnić: liczbę mieszkańców, dzienny podział zużycia dzień/noc, moc i produkcję PV w lecie i zimie, wpływ dodatkowych odbiorników jak pompa ciepła czy ładowanie auta oraz tryb pracy awaryjnej z ograniczonym zużyciem.

Scenariusz 2 mała firma – jak długo zabezpiecza pracę?

W małej firmie zużycie energii wygląda inaczej niż w domu. Zobacz trzy przykładowe profile. Mała piekarnia zużywa średnio 30 kWh/dzień, z czego 25 kWh w nocy (piece, wentylatory, oświetlenie) i 5 kWh w dzień. Warsztat samochodowy z podnośnikami, sprężarką i oświetleniem hali ma dzienne zużycie około 35–40 kWh, głównie między 8:00 a 18:00, a nocne praktycznie zerowe. Biuro usługowe z komputerami i klimatyzacją zużywa 20–25 kWh/dzień przy bardzo małym poborze nocnym rzędu 1–2 kWh.

Załóżmy, że w piekarni pracuje instalacja PV 12 kWp, która w przeciętny dzień produkuje około 48 kWh. W dzień bieżące zużycie to 5 kWh, więc 43 kWh zostaje do rozdysponowania. Magazyn energii 20 kWh przy pojemności użytkowej 16 kWh i sprawności około 90–95% przyjmie około 16–18 kWh. Pozostałe 25–27 kWh możesz oddać do sieci albo zużyć na inne cele (np. chłodnie). W nocy piekarnia potrzebuje 25 kWh, a bateria dostarcza około 15 kWh netto. To znaczy, że pokrywa około 60% nocnego zużycia, a brakujące 10 kWh pobierasz z sieci. Jeśli firma miałaby podobne zużycie, ale mniejszą instalację PV, udział magazynu w pokryciu zużycia spada, bo bateria nie zawsze naładuje się do pełna.

W takim zastosowaniu istotna jest nie tylko pojemność, ale też moc rozładowania ciągłego. Jeśli kluczowe urządzenie w firmie wymaga 12 kW mocy, a magazyn energii 20 kWh ma moc wyjściową 5 kW, to bateria nie pociągnie całego obciążenia. Wtedy część energii musi pochodzić z sieci, a magazyn działa jako odciążenie, a nie samodzielne źródło. Dobrze dobrany system powinien mieć falownik i baterię o mocy wyjściowej dopasowanej do mocy szczytowej urządzeń, które chcesz zabezpieczyć.

• W obliczeniach dla firmy trzeba uwzględnić: profil zużycia w godzinach pracy i poza nimi, moc i produkcję instalacji PV, udział magazynu (w kWh i %) w pokryciu zapotrzebowania oraz wymaganą moc ciągłą i szczytową na wyjściu baterii.

Scenariusz 3 piekarnia nocna – czy magazyn wystarczy na nocną produkcję?

Załóżmy konkretną piekarnię, która prowadzi produkcję głównie w nocy. Nocny cykl trwa od 22:00 do 6:00, czyli 8 godzin. W tym czasie piece, mieszarki i wentylacja zużywają łącznie 24 kWh, co daje średnie obciążenie 3 kW. W dzień piekarnia pobiera tylko 6 kWh (biuro, sklepik, chłodnia), a instalacja PV o mocy 12 kWp produkuje średnio 48 kWh dziennie. Dzienny pobór 6 kWh jest zasilany bezpośrednio z paneli, zostaje 42 kWh nadwyżki. Magazyn energii 20 kWh (16 kWh użytkowej) może się spokojnie naładować, osiągając około 15 kWh netto po uwzględnieniu strat.

W nocy piekarnia potrzebuje 24 kWh. Magazyn dostarcza 15 kWh, a pozostałe 9 kWh trzeba dociągnąć z sieci. Oznacza to, że magazyn pokrywa około 62–63% nocnego zapotrzebowania. W przeliczeniu na czas daje to około 5 godzin pracy przy mocy 3 kW wyłącznie z baterii, a kolejne 3 godziny są zasilane już z domieszaniem energii z sieci. Jeżeli piekarnia zainwestuje w efektywniejsze piece lub przesunie część zużycia (np. chłodzenie) na godziny dzienne, udział magazynu w pokryciu nocy może realnie wzrosnąć.

Drugi aspekt to wymagana moc szczytowa. Jeśli w momentach rozgrzewania pieców zapotrzebowanie dochodzi do 8–10 kW, a magazyn ma moc ciągłą 5 kW i szczytową 7 kW przez kilka sekund, to nie przejmie całego obciążenia. Musisz dobrać inwerter hybrydowy i baterię tak, aby ich moc ciągła pokrywała przynajmniej podstawowe urządzenia krytyczne, albo zaakceptować, że pewna część mocy zawsze będzie brana z sieci.

Magazyn energii montuj wyłącznie w dobrze wentylowanym, suchym pomieszczeniu, z dedykowanym wyłącznikiem DC i zabezpieczeniami – instalacja bez autoryzowanego wykonawcy to ryzyko pożaru i utraty gwarancji.

Ile można zaoszczędzić na magazynie energii 20 kWh?

Żeby policzyć oszczędności, potrzebujesz kilku konkretnych danych. Najpierw przyjmujesz cenę energii z sieci (zawsze z datą i źródłem – np. 1,07 zł/kWh według taryfy na lipiec określonego roku). Następnie określasz, ile kWh dziennie faktycznie zastępujesz energią z magazynu, czyli ile energii pobierasz z baterii zamiast z sieci. Dzienna oszczędność to po prostu cena za 1 kWh × kWh pobierane z magazynu (po uwzględnieniu strat). Roczna oszczędność to iloczyn dziennej oszczędności i 365 dni, przy czym dobrze jest uwzględnić, że w pochmurne dni bateria może być częściowo niedoładowana i liczba pełnych cykli ładuj/rozładuj w roku będzie mniejsza niż 365.

Jeśli korzystasz z taryf dynamicznych lub dwustrefowych, możesz ładować magazyn energii z sieci w godzinach tanich (np. w nocy) i rozładowywać go w godzinach droższych. Wtedy Twoja korzyść to różnica między ceną energii w szczycie a ceną energii w dolinie, pomnożona przez liczbę kWh zużywanych z magazynu. Im większa różnica, tym szybciej rosną oszczędności. W systemach on-grid z PV główną korzyścią jest wzrost autokonsumpcji – zamiast oddawać energię prosumencko do sieci, zużywasz ją na miejscu, omijając straty i prowizję operatora.

Przykład wyliczeń oszczędności – dziennie i rocznie

Spójrz na dwa proste scenariusze liczbowo. W obu przyjmijmy cenę energii 1,07 zł/kWh (taką jak w przykładach z Wrocławia przy tarczy ochronnej) i założenie, że każda kWh z magazynu zastępuje zakup prądu z sieci. W scenariuszu A z magazynu pobierasz 10 kWh/dzień. Dzienne oszczędności to 10 kWh × 1,07 zł/kWh = 10,70 zł. Rocznie daje to około 3905 zł przy założeniu 365 podobnych dni i pełnego cyklu ładowania prawie każdego dnia. W scenariuszu B korzystasz z pełnej pojemności użytkowej magazynu, czyli 16 kWh/dzień. Dzienna oszczędność wynosi 16 × 1,07 = 17,12 zł. W skali roku to około 6248 zł przy tym samym założeniu pełnych cykli.

Dobrym nawykiem jest też sprawdzenie, jak zmiana ceny prądu wpłynie na wynik. Przy wzroście ceny o 20% (1,07 zł → około 1,28 zł/kWh) dzienna oszczędność dla 10 kWh rośnie do 12,80 zł, a roczna do około 4672 zł. Przy spadku ceny o 20% (około 0,86 zł/kWh) dzienne oszczędności to 8,60 zł, roczne około 3139 zł. W praktyce liczba cykli w roku zależy od pogody i Twojego profilu zużycia – część dni magazyn nie będzie w pełni ładowany albo rozładowywany, więc trzeba przy planowaniu uwzględnić realną liczbę cykli ładowania rocznie, np. 250–320 pełnych cykli zamiast teoretycznych 365.

Dofinansowania i czas zwrotu inwestycji

Na polskim rynku mocno pomaga system dopłat. W programie „Mój Prąd 6.0”, uruchomionym w 2024 roku, możesz uzyskać do 16 000 zł dotacji na magazyn energii oraz dodatkowe środki na instalację fotowoltaiczną. Koszt kompletnego systemu około 20 kWh (bateria + inwerter + montaż) to w zależności od marki i konfiguracji mniej więcej 20 000–50 000 zł. Jeżeli inwestycja kosztuje 40 000 zł brutto, a z dotacji odzyskasz 16 000 zł, to koszt netto spada do 24 000 zł. Przy rocznych oszczędnościach rzędu 4000 zł czas zwrotu wynosi około 6 lat, przy 3000 zł – około 8 lat, a przy 6000 zł – mniej więcej 4 lata.

Do policzenia czasu zwrotu używasz prostego wzoru: czas zwrotu (lata) = koszt netto po dotacji / roczne oszczędności. Konserwatywny scenariusz: koszt netto 30 000 zł, roczne oszczędności 2500 zł – zwrot po około 12 latach. Realistyczny: 25 000 zł netto i 3500 zł oszczędności rocznie – około 7–8 lat. Bardziej optymistyczny: 22 000 zł netto i 4500–5000 zł rocznie – około 5 lat. Na te wartości wpływ ma nie tylko cena prądu, ale też liczba cykli rocznie, degradacja pojemności oraz koszty serwisu po okresie gwarancyjnym.

• Przy planowaniu czasu zwrotu weź pod uwagę: cenę prądu i taryfę, kwotę dotacji (np. Mój Prąd 6.0), koszt systemu po dopłatach, przewidywane roczne oszczędności oraz okres użytkowania i koszty serwisu.

Jak dobrać magazyn energii 20 kWh do instalacji fotowoltaicznej?

Dobór magazynu energii nie zaczyna się od katalogu, ale od danych o Twoim zużyciu. Najpierw trzeba poznać profil zużycia energii – ile kWh dziennie zużywasz i jak to wygląda godzinowo: ile przypada na dzień, ile na wieczór i noc, jakie są moce szczytowe (piec, pompa ciepła, płyta indukcyjna). Na tej podstawie ustalasz, jaki procent zużycia chcesz pokrywać z własnej PV i magazynu, czyli docelową autokonsumpcję na poziomie np. 70–80%. Dla magazynu 20 kWh w typowym domu zwykle dobrze sprawdza się instalacja PV rzędu 10–13 kWp, co pozwala regularnie ładować baterię w sezonie wiosna–jesień.

Kolejny krok to dopasowanie mocy ładowania i rozładowania magazynu oraz rodzaju falownika. Jeśli masz już falownik sieciowy, często trzeba go wymienić lub rozbudować o inwerter hybrydowy, kompatybilny z konkretnym modelem baterii (ważne: jednofazowy czy trójfazowy, dopuszczalne prądy, napięcie DC). Ważne są też sprawy „przyziemne”: miejsce montażu, temperatura pracy, możliwa masa, odległość od rozdzielni, wymagana wentylacja. W domach często wykorzystuje się garaż, pomieszczenie techniczne lub suchą piwnicę, żeby zadbać o bezpieczeństwo i komfort pracy ogniw.

• Do ostatecznego doboru magazynu energii 20 kWh potrzebne są: profil zużycia (kWh/dzień i godziny szczytu), moc i układ instalacji PV (kWp i fazy), oczekiwany poziom autokonsumpcji, wymagania co do mocy wyjściowej baterii i dane o miejscu montażu (warunki temperaturowe, przestrzeń).

Jaka jest różnica między pojemnością użytkową a całkowitą?

Pojemność całkowita (nominalna, brutto) to wartość podawana na obudowie – w tym przypadku 20 kWh. To energia, jaką ogniwa mogłyby teoretycznie przyjąć i oddać od 0% do 100% naładowania. W praktyce nigdy tak nie pracują, bo skrajne stany silnie przyspieszają degradację i mogą być niebezpieczne. Pojemność użytkowa (netto) to ta część, z której realnie korzystasz. BMS zostawia bufor na górze i na dole – to tzw. margines bezpieczeństwa i ograniczenie DoD (Depth of Discharge). Dzięki temu bateria zachowuje trwałość i spełnia deklarowaną liczbę cykli.

Dla magazynu energii 20 kWh typowe wartości wyglądają tak: przy DoD 80% masz około 16 kWh pojemności użytkowej, przy DoD 90% – około 18 kWh. Niektórzy producenci podają wprost pojemność użytkową, inni tylko DoD i wtedy sam musisz przeliczyć: 20 kWh × 0,8 = 16 kWh, 20 kWh × 0,9 = 18 kWh. To rozróżnienie ma duży wpływ na Twoje oczekiwania co do czasu pracy – jeśli przy kalkulacjach użyjesz 20 kWh zamiast 16 kWh, przeszacujesz czas zasilania nawet o 20–25%, a przy wyliczaniu oszczędności zawyżysz liczbę kWh możliwych do „sprzedania” sieci lub zastąpienia zakupu z sieci.

Koszty, modele i serwis magazynu energii 20 kWh

Na rynku jest coraz więcej gotowych rozwiązań. Wiele systemów 20 kWh powstaje z modułów 5–10 kWh łączonych w stosy – podobnie jak Deye AI-W5.1, gdzie cztery moduły 5 kWh tworzą zestaw 20 kWh. Popularne są też gotowe systemy firm Pylontech czy BYD, stosowane zarówno w domach, jak i małych firmach. Większość z nich wykorzystuje technologię LiFePO4, oferując wysoką liczbę cykli (6000 i więcej) i bezpieczną pracę. Moc wyjściowa takich magazynów to zwykle 5–8 kW ciągłej pracy, a szczytowo mogą oddać więcej mocy przez kilka–kilkanaście sekund.

Poniżej przykładowa tabela kilku popularnych systemów o pojemnościach zbliżonych do 20 kWh, opartych głównie na LiFePO4, często wykorzystywanych w zestawach z instalacją fotowoltaiczną:

Do powyższych kwot musisz doliczyć koszty dodatkowe: montaż (często 2000–6000 zł w zależności od złożoności), ewentualny nowy, kompatybilny falownik fotowoltaiczny lub inwerter hybrydowy, okablowanie DC/AC, zabezpieczenia, przygotowanie miejsca (półki, fundament, osłony) oraz ewentualną adaptację pomieszczenia – wentylację, ochronę przeciwpożarową, czasem klimatyzację przy większych systemach. Roczne koszty serwisu i okresowych przeglądów to zwykle 1–2% wartości systemu lub kilkaset złotych rocznie przy standardowych wymaganiach – obejmują kontrolę połączeń, aktualizacje oprogramowania, testy bezpieczeństwa i sprawdzenie pracy BMS.

• Sprawdzając ofertę, dopytaj o: liczbę gwarantowanych cykli i dopuszczalną degradację pojemności, warunki gwarancji (czas, wyłączenia), certyfikaty bezpieczeństwa (CE, IEC) oraz zasady wymiany pojedynczych modułów w razie awarii.

Przed zakupem przeanalizuj dokładnie warunki gwarancji: liczbę cykli, dopuszczalny spadek pojemności, procedurę reklamacji i koszty wymiany modułów – instalacja bez pełnej dokumentacji i projektu może znacznie podnieść koszty serwisu.

Przy serwisie magazynu energii i na końcu jego życia obowiązują konkretne procedury bezpieczeństwa. Baterie litowe wymagają zorganizowanego recyklingu lub zwrotu do wyspecjalizowanego punktu zbiórki – nie możesz ich wyrzucić jak zwykłych odpadów. Producenci i dystrybutorzy muszą zapewnić ścieżkę utylizacji, a instalator powinien przekazać Ci dokumentację i protokoły uruchomienia. Podczas prac serwisowych stosuje się odłączenie wszystkich źródeł (PV, sieć, bateria), blokady mechaniczne, środki ochrony osobistej i procedury zgodne z normami IEC oraz krajowymi wytycznymi. Utylizacja dużego magazynu energii może kosztować od kilkuset do kilku tysięcy złotych, ale często jest częściowo wliczona w cenę nowego systemu lub objęta programami producenta.